Microsoft 365 Copilot op het advocatenkantoor: een standaardinstelling is nog geen beslissing

Op 15 oktober 2026 introduceerde Microsoft Copilot for legal: meer dan twintig juridische vaardigheden in Word en in Cowork, de omgeving binnen Microsoft 365 Copilot waarin Copilot taken van meerdere stappen uitvoert, aangevuld met plugins van juridische uitgevers en softwareleveranciers (1). Het bericht dat beheerders dezelfde dag in het Message Center ontvingen, bevat de zin waar het voor advocatenkantoren om draait: in de desktopversie van Word staat de juridische plugin standaard aan voor gebruikers met een commerciële Microsoft 365 Copilot-licentie, en een beheerder hoeft daarvoor niets in te richten. De uitrol loopt tot half december 2026 (2).

Microsoft is daarmee de vierde grote AI-aanbieder in vijf maanden met een eigen juridisch pakket, na Anthropic in mei, Google in augustus en OpenAI in september (3). Het verschil zit niet in de functies maar in de weg naar binnen. De andere drie moet een kantoor aanschaffen. Copilot for legal komt binnen via software die vrijwel ieder kantoor al gebruikt, en de plugin staat aan tenzij iemand hem uitzet. Vanuit de overheid klinkt intussen een voorzichtiger geluid. In juli 2026 adviseerde het strategisch leveranciersmanagement van de rijksoverheid overheidsorganisaties terughoudend te zijn met Microsoft 365 Copilot (4). In dezelfde maand publiceerde de Autoriteit Persoonsgegevens haar advies op een verzoek om voorafgaande raadpleging dat de gemeente Haarlemmermeer in juni 2025 had ingediend. Dat advies, dat uitgaat van de DPIA van de rijksoverheid uit december 2024, luidt: niet met Copilot beginnen voordat een reeks maatregelen is genomen (5).

De beroepsregels zijn niet veranderd. Nieuw is dat zij nu moeten worden toegepast op een standaardinstelling in plaats van op een aanschafbeslissing. Dit artikel behandelt de beslissingen die een kantoor daarom nu moet nemen, en wat de Advocatenwet, de Gedragsregels, de AVG en de Nederlandse toezichthouders daarover zeggen.

Wat Microsoft op 15 oktober heeft aangezet

Copilot for legal bouwt voort op wat Microsoft eerder Legal Agent noemde en bestaat uit twee Microsoft-plugins. In Word stelt Copilot wijzigingen voor als gewone bijgehouden wijzigingen, die pas worden doorgevoerd als de gebruiker ze accepteert, en maakt het concepten op basis van goedgekeurde precedenten in SharePoint. In Cowork kan de gebruiker grotere taken van meerdere stappen uitbesteden, die zich uitstrekken over overeenkomsten, e-mails, vergaderingen en bestanden, zoals het bewaken van verplichtingen en termijnen in een contractportefeuille, het vergelijken van kernbepalingen en het opbouwen van een chronologie van een zaak. Microsoft onderscheidt vijf soorten werk: opstellen en voorbereiden, toetsen en onderhandelen aan de hand van een playbook, verplichtingen bewaken, onderzoek omzetten in advies, en zaken verder brengen met chronologieën en notulen (1).

Sinds dezelfde dag worden daarnaast plugins van partners uitgerold via Microsofts pluginregister, en er volgen er meer. Microsofts lijst omvat onder meer: voor juridisch onderzoek Bloomberg Law, Trellis, Descrybe en Legal Data Hunter; voor document- en dossierbeheer iManage Work, NetDocuments, Box, Litera en HighQ van Thomson Reuters; voor ondertekening Docusign en Adobe Acrobat Sign; verder Harvey, Legora en DeepJudge, en voor e-discovery Everlaw en Relativity (1). Microsoft geeft ook eigen gebruikscijfers: sinds de vroege uitrol in april hebben ruim 1.800 gebruikers bijna 100.000 bewerkingen gegenereerd en ongeveer zeven op de tien voorstellen behouden. Het gaat om interne metingen; resultaten op een onafhankelijke juridische benchmark publiceerde Microsoft niet (1) (3).

Het Message Center-bericht MC1509799 beschrijft de praktische kant. Het geldt voor gebruikers met een commerciële Microsoft 365 Copilot-licentie. In Word desktop staat de plugin standaard aan; in Cowork moet de gebruiker hem eerst toevoegen. Legal Agent wordt uitgefaseerd. Een beheerder hoeft niets in te richten, maar kan de plugin voor alle gebruikers uitzetten: in Word met de instelling "Legal Skills in M365 Copilot in Word" in het Microsoft 365 Apps admin center, in Cowork met de "Cowork for Legal plugin" in het Microsoft 365 admin center (2). Of dat ook per groep gebruikers kan, vermeldt het bericht niet.

De andere drie pakketten volgen hetzelfde patroon. Anthropic presenteerde op 12 mei 2026 Claude for Legal, met meer dan twintig connectoren naar juridische software en databanken en twaalf plugins voor afzonderlijke rechtsgebieden en functies, bruikbaar in Word, Outlook, Excel en PowerPoint en in Claude Cowork (6). Google kondigde op 25 augustus 2026 Gemini Enterprise for Legal aan als preview (7). OpenAI volgde op 17 september 2026 met Astra for Law, dat een eigen juridische zoekindex gebruikt (8). LawNext vat het gemeenschappelijke model samen: juridische vaardigheden of agents, koppelingen met gespecialiseerde producten en de belofte dat juristen meer gedaan krijgen zonder het platform te verlaten (3). Wie Microsoft 365 Copilot-licenties heeft, staat dus niet meer voor de vraag of hij een juridisch AI-product aanschaft, maar voor de vraag of hij laat aanstaan wat al aanstaat, en onder welke voorwaarden.

Waar de gegevens naartoe gaan: vier routes

Copilot is niet één verwerking. Voor de beoordeling onder het beroepsgeheim en de AVG zijn ten minste vier routes te onderscheiden, elk met een andere rol voor Microsoft en een andere verwerkingslocatie.

Route 1: de kern van Copilot, onder Microsofts verwerkersvoorwaarden

Voor Copilot zelf zegt Microsoft, ook in de aankondiging van de juridische plugins, dat prompts en antwoorden binnen de grens van de Microsoft 365-dienst worden verwerkt, dat Copilot alleen werkt met inhoud waartoe de gebruiker toegang heeft, dat het gevoeligheidslabels respecteert en dat prompts, antwoorden en documenten niet worden gebruikt om de onderliggende basismodellen te trainen (1). Op prompts en antwoorden zijn Microsofts Data Protection Addendum (de DPA) en de Product Terms van toepassing, met Microsoft als verwerker (9). Voor klanten in de EU is Copilot volgens Microsoft een dienst binnen de EU Data Boundary: verkeer uit de EU blijft binnen die grens. Een uitzondering die Microsoft op die pagina zelf noemt, zijn de modellen van Anthropic (10).

Route 2: Anthropic-modellen en Cowork, buiten de EU Data Boundary

Cowork gebruikt modellen van Anthropic om taken uit te voeren in Outlook, Teams, Word, Excel, SharePoint en OneDrive (11). Anthropic is daarvoor als subverwerker van Microsoft aangesloten, en de Product Terms en de DPA van Microsoft zijn van toepassing. Claude-modellen in Microsoft-producten vallen volgens Microsoft op dit moment echter buiten de EU Data Boundary, en voor klanten binnen de EU Data Boundary en in het Verenigd Koninkrijk staan ze standaard uit. Sommige functies werken alleen als die modellen aanstaan (12). Daarnaast is er een aparte instelling waarmee Copilot in Word, Excel en PowerPoint standaard Anthropic-modellen gebruikt. Die staat aan voor tenants in de EU, de EVA en het Verenigd Koninkrijk die na 25 maart 2026 zijn aangemaakt; voor oudere tenants verwijst Microsoft naar het Message Center, en het raadt iedere beheerder aan de instelling te controleren. Gebruikt Copilot daar Anthropic-modellen, dan vindt de verwerking buiten de EU Data Boundary plaats (13). Op dezelfde pagina staat ook dat Anthropic-modellen niet beschikbaar zijn zolang Anthropic niet als subverwerker is ingeschakeld. Hoe die twee mededelingen in een concrete tenant samengaan, zegt Microsoft niet; controleer dus beide instellingen. Dan zijn er nog de "Anthropic models with Data Retention". Die vallen niet onder Microsofts klantovereenkomst, Product Terms en DPA: Anthropic treedt dan op als zelfstandige verwerker onder zijn eigen voorwaarden en bewaart de meeste invoer en uitvoer tot dertig dagen. Die modellen staan overal standaard uit, en alleen een beheerder kan ze aanzetten (12). Waar Anthropic de gegevens buiten de EU Data Boundary verwerkt, vermelden de geraadpleegde pagina's van Microsoft niet.

Onze lezing: een Nederlands kantoor dat de juridische plugin in Cowork wil gebruiken, moet eerst beslissen of het Anthropic als subverwerker toelaat, met verwerking buiten de EU Data Boundary. En een kantoor waarvan de tenant na 25 maart 2026 is aangemaakt, kan Copilot in Word al met Anthropic-modellen buiten die grens laten werken zonder dat iemand daartoe bewust heeft besloten.

Route 3: webzoekopdrachten, met Microsoft als verwerkingsverantwoordelijke

Staat webzoeken aan, dan formuleert Copilot een korte zoekopdracht en stuurt die naar Bing. Die zoekopdracht kan mede zijn ingegeven door de inhoud van een document dat de gebruiker open heeft of waarnaar hij verwijst; het IP-adres van de gebruiker gaat mee, gegevens uit zijn Entra-account zoals gebruikersnaam en tenant-ID niet. Microsofts eigen voorbeeld: wie Copilot vraagt naar zijn leidinggevende, ziet de naam van die leidinggevende als zoekterm naar Bing gaan. Voor deze zoekopdrachten is Microsoft verwerkingsverantwoordelijke. De DPA geldt er niet voor, de EU Data Boundary evenmin. De Product Terms bevatten wel toezeggingen: geen gebruik om Bing te verbeteren of voor advertenties, geen training van basismodellen, behandeling als vertrouwelijke informatie. Dit alles geldt ook voor Researcher, Analyst en Cowork, en in Analyst en Cowork heeft de gebruiker geen schakelaar om webzoeken zelf uit te zetten. Heeft de beheerder het beleid "Allow web search in Copilot" niet ingesteld, dan is webzoeken in beginsel voor iedere gebruiker beschikbaar (9).

Voor een advocaat betekent dit dat een naam of bedrijfsnaam uit een dossier in een zoekopdracht kan belanden die buiten de verwerkersovereenkomst valt. De tweede DPIA-update van de rijksoverheid rekent de toegang tot Bing tot de vijf situaties waarin Microsoft gegevens verwerkt buiten de instructies die het als verwerker krijgt, en adviseert overheidsorganisaties die toegang te blokkeren (14).

Route 4: partnerplugins, een tweede leverancier in het dossier

Een plugin van Harvey, iManage of Bloomberg Law brengt een tweede leverancier binnen. Microsofts aankondiging spreekt van plugins die partners hebben gebouwd en die via het pluginregister worden uitgerold (1); dat de verwerking door die partners onder Microsofts verwerkersvoorwaarden valt, staat er niet. Voor agents van derden in Copilot zegt Microsoft zelf dat de klant de privacyverklaring en de gebruiksvoorwaarden van de agent moet nagaan om te weten hoe die met de gegevens van de organisatie omgaat. Beheerders zien onder Integrated apps in het Microsoft 365 admin center welke rechten en gegevens een agent vraagt, en bepalen welke agents zijn toegestaan (10). Onze lezing: voor de juridische partnerplugins geldt hetzelfde, en per plugin is een eigen beoordeling nodig van wat die leverancier ziet, waar dat gebeurt en op welke voorwaarden. Een lid van de projectgroep Digitalisering & AI van de NOvA wees er in maart 2026 op dat plugins vaak meer informatie kunnen zien dan alleen de prompt waarvan de gebruiker zich bewust is (15). Onze checklist voor leveranciersonderzoek geeft de vragen die daarbij horen.

Wat de AVG van het kantoor vraagt

Het kantoor is verwerkingsverantwoordelijke voor de persoonsgegevens in zijn dossiers; Microsoft is verwerker, Anthropic op route 2 subverwerker. Een verwerker mag volgens artikel 28 lid 2 AVG alleen een andere verwerker inschakelen met voorafgaande specifieke of algemene schriftelijke toestemming van de verwerkingsverantwoordelijke. Bij een algemene toestemming moet hij de verwerkingsverantwoordelijke informeren over voorgenomen wijzigingen, zodat die daartegen bezwaar kan maken. Artikel 32 eist passende beveiliging, artikel 35 een gegevensbeschermingseffectbeoordeling (DPIA) wanneer een verwerking waarschijnlijk een hoog risico oplevert, en hoofdstuk V regelt doorgifte naar landen buiten de EER (16). Voor doorgifte naar de Verenigde Staten geldt sinds 10 juli 2023 het adequaatheidsbesluit voor het EU-VS Data Privacy Framework (17). Het Gerecht verwierp op 3 september 2025 het beroep tot nietigverklaring van de heer Latombe (18); zijn hogere voorziening bij het Hof van Justitie (C-703/25 P) was op 8 november 2026 nog aanhangig (19). Omdat Microsoft op de geraadpleegde pagina's niet vermeldt waar de verwerking buiten de EU Data Boundary plaatsvindt, moet een kantoor dat deze verwerking toelaat dat eerst vaststellen. Gaat het om de Verenigde Staten, dan moet het ook weten op welke doorgiftegrondslag de verwerking steunt en wat een andere uitkomst bij het Hof voor die grondslag zou betekenen.

De DPIA van de rijksoverheid: wat zij wel en niet dekt

Nederland heeft op dit punt een goed gedocumenteerde voorgeschiedenis. De eerste DPIA op Microsoft 365 Copilot verscheen op 17 december 2024. Privacy Company voerde haar uit in opdracht van SLM Rijk, het strategisch leveranciersmanagement van de rijksoverheid, ondergebracht bij het ministerie van Justitie en Veiligheid, en vond vier hoge risico's (14). Rijksorganisaties kregen het advies Copilot nog niet in te zetten (20). Op 12 september 2025 publiceerde SLM een herziene DPIA waarin nog "twee medium risico's" waren geïdentificeerd (21). Op 27 mei 2026 volgde de tweede update. Volgens dat rapport heeft SLM tussen september 2025 en maart 2026 met Microsoft gesproken over aanvullende maatregelen, maar heeft Microsoft over de twee resterende risico's geen relevante nieuwe informatie gegeven. De uitkomst is twee middelhoge en negen lage risico's. De middelhoge betreffen mogelijk onjuiste en onvolledige persoonsgegevens in gegenereerde antwoorden, en de bewaartermijn van achttien maanden die zonder onderscheid geldt voor gepseudonimiseerde dienst- en telemetriegegevens (14).

De DPIA geeft overheidsorganisaties maatregelen mee die ook voor een kantoor herkenbaar zijn: blokkeer de toegang tot Bing, geef licenties alleen aan accounts zonder toegang tot gevoelige gegevens zoals hr-gegevens, ruim SharePoint en Outlook op voordat Copilot wordt ingezet, pas labels toe zodat autorisaties goed kunnen worden ingericht, en zet auditlogging aan om met steekproeven te controleren of de interne regels worden nageleefd. Een verbod bevat de DPIA niet. Zij legt bij iedere organisatie de verantwoordelijkheid om te beoordelen voor welke werkzaamheden Copilot kan worden toegestaan zonder onaanvaardbare risico's, met een duidelijk beleid, privacyvriendelijke instellingen en serieuze controle op de kwaliteit van het werk (14). Microsoft Nederland schreef op 27 mei 2026, de dag waarop de update verscheen, dat het advies volgens Microsoft ongewijzigd blijft en dat verantwoorde inzet binnen overheid en onderwijs mogelijk blijft (22). SLM zelf, inmiddels SLM Cloud geheten, formuleerde het twee maanden later voorzichtiger. In het halfjaarlijkse overzicht van 30 juli 2026 schrijft SLM Cloud dat de twee middelhoge risico's "niet konden worden gemitigeerd na overleg met Microsoft", en adviseert het "om terughoudend te zijn met de inzet van Microsoft 365 Copilot, dit mede in het licht van digitale autonomie en soevereiniteit" (4).

Voor een advocatenkantoor is vooral de reikwijdte van belang. Privacy Company testte Copilot in het voorjaar van 2024 in Word, Excel, PowerPoint en Outlook, met daarna alleen enkele controletests; Copilot werkte volgens het rapport met het taalmodel van OpenAI. Toepassingen van derden zijn niet getest, functies die na april 2024 zijn toegevoegd vallen in beginsel buiten het onderzoek, en dat geldt uitdrukkelijk ook voor de Anthropic-modellen, die Copilot volgens het rapport sinds maart 2026 ondersteunt (14). De DPIA van de rijksoverheid zegt dus veel over route 1, iets over route 3 en niets over Cowork, de Anthropic-route of de juridische plugins.

De Autoriteit Persoonsgegevens: de referentie-DPIA is niet uw DPIA

Op 13 juli 2026 publiceerde de AP haar advies in een voorafgaande raadpleging over Microsoft 365 Copilot, die de gemeente Haarlemmermeer op 11 juni 2025 had aangevraagd. Het advies berust op de DPIA van de gemeente en op de eerste versie van de referentie-DPIA van SLM Rijk, van 17 december 2024. De update van september 2025 heeft de AP binnen de wettelijke termijn niet kunnen beoordelen. Het advies gaat dus uit van de stand van december 2024, niet van de updates van 2025 en 2026. De AP concludeert dat de voorgenomen verwerking "inbreuk zou maken op de AVG", en adviseert niet te starten voordat de gemeente een reeks maatregelen heeft genomen (5).

Het advies is gericht aan één gemeente; andere gemeenten en overheidsinstellingen moeten volgens de AP zelf beoordelen of hun verwerking overeenkomt met die van Haarlemmermeer. Naar onze mening zijn twee passages toch ook voor advocatenkantoren direct bruikbaar. De eerste is de vaststelling dat de referentie-DPIA van SLM Rijk "niet voldoet aan de eisen van artikel 35 AVG", omdat zij bedoeld is als materiaal dat een individuele verwerkingsverantwoordelijke voor zijn eigen afweging kan gebruiken. De tweede gaat over autorisaties. Omdat Copilot toegang heeft tot alle gegevens waartoe de gebruiker toegang heeft, "acht de AP het noodzakelijk dat een organisatie eerst haar autorisatiebeleid en lopende autorisaties onderzoekt, voordat zij een generatief AI-systeem kan inzetten dat toegang heeft tot dezelfde gegevens als gebruikers". Dat nalopen is volgens de AP geen eenmalige actie (5).

Al in augustus 2024 waarschuwde de AP, met ChatGPT en Copilot als voorbeelden van digitale assistenten op de werkvloer, dat het invoeren van persoonsgegevens in een AI-chatbot tot een datalek kan leiden. Gebeurt het binnen het beleid van de organisatie, dan is het volgens de AP geen datalek, "maar vaak niet wettelijk toegestaan" (23).

Geheimhouding: wat Advocatenwet, Gedragsregels en Verordening vragen

Artikel 10a lid 1 onder e Advocatenwet maakt de advocaat vertrouwenspersoon, die geheimhouding in acht neemt binnen de door de wet en het recht gestelde grenzen. Artikel 11a lid 1 werkt dat uit: de advocaat is tot geheimhouding verplicht ten aanzien van al hetgeen waarvan hij uit hoofde van zijn beroepsuitoefening kennis neemt, en "dezelfde verplichting geldt voor medewerkers en personeel van de advocaat, alsmede andere personen die betrokken zijn bij de beroepsuitoefening" (24). Een verbod om een externe ICT-dienstverlener in te schakelen staat er niet in. Of een leverancier tot de kring van betrokken personen kan worden gerekend, hangt af van de inrichting van de samenwerking; ons artikel over AI-notulisten in cliëntgesprekken werkt die redenering uit.

De concrete norm staat in regel 3 lid 2 van de Gedragsregels advocatuur 2018: "De advocaat neemt passende maatregelen ter handhaving van de vertrouwelijkheid en de communicatie met de cliënt of derden, in het bijzonder waar het de keuze betreft van de communicatiemiddelen, van dataverwerking en van dataopslag waarvan de advocaat zich bedient, en de mate van beveiliging van die middelen." De toelichting voegt toe dat digitale opslag de strekking van de geheimhoudingsplicht niet verandert en dat niet elke inbreuk te voorkomen is, maar dat van de advocaat "zorgvuldigheid en professionaliteit" mag worden verlangd "bij het maken van de keuze voor een specifiek medium en/of een aanbieder en het niveau van beveiliging". Zij haalt ook de Hoge Raad aan: bij de vraag welke gevolgen aan een vormverzuim moeten worden verbonden, kan meewegen in hoeverre de verschoningsgerechtigde passende maatregelen heeft genomen om zijn informatiehuishouding zo in te richten dat de kans op inbreuken op het verschoningsrecht zo gering mogelijk blijft (25). De toelichting bij regel 12 vraagt daarnaast passende technische en organisatorische maatregelen om persoonsgegevens te beveiligen (26).

Onze lezing: regel 3 lid 2 spreekt van de keuze van de advocaat. Een plugin die standaard aanstaat, een Anthropic-instelling die bij het aanmaken van de tenant al aanstond en een webzoekfunctie zonder schakelaar voor de gebruiker zijn geen keuzes van het kantoor zolang niemand ze heeft bekeken. Dat Microsoft voor route 1 uitgebreide verwerkersvoorwaarden biedt, ontslaat het kantoor er niet van om voor iedere route vast te stellen of zij past.

De Verordening op de advocatuur bevat geen afzonderlijke bepaling over ICT of uitbesteding. De aanknopingspunten zijn algemener. Artikel 6.2 verplicht de advocaat de organisatie van zijn kantoor en de dienstverlening aan de cliënt "adequaat" in te richten. Artikel 6.4 verplicht hem te beschrijven hoe hij voldoet aan de regels over onder meer de kantoororganisatie, het dossier- en zaaksbeheer, informatiemanagement, risicomanagement en belangenverstrengeling; volgens de toelichting kan dat in een kantoorhandboek, en blijft de bevoegdheid van de deken om inlichtingen te vorderen onverlet (27). Naar onze mening horen de beslissingen over Copilot in die beschrijving thuis. De deken kan ernaar vragen.

De NOvA, de CCBE en de buitenlandse aanbieder

De Orde publiceerde eind 2025 de Aanbevelingen AI in de advocatuur (15); ons artikel over de NOvA-aanbevelingen bespreekt ze in hun geheel. Het zijn aanbevelingen, geen gedragsregels, maar voor Copilot zijn er drie concreet. Bij het kennen van de datastromen: "Weet waar data worden opgeslagen en verwerkt (land, onderaannemers, beveiliging)" en "Zorg dat input en output binnen de kantooromgeving blijven". Bij privacy-by-design: "Voer een Data Protection Impact Assessment uit bij verwerking van persoonsgegevens". En onder integriteit de waarschuwing dat AI-tools gegevens kunnen gebruiken buiten de gedeelde prompt (28). Op de vier routes toegepast staat voor route 1 in Microsofts documentatie waar de gegevens worden verwerkt. Bij de routes 2 en 3 geldt de EU Data Boundary niet, en de geraadpleegde pagina's zeggen niet waar de verwerking dan plaatsvindt. Bij route 4 hangt het af van een leverancier die het kantoor nog moet onderzoeken.

Voor cloudgebruik in het algemeen verwijst de Orde op haar pagina over digitale weerbaarheid naar de richtsnoeren van de CCBE over cloud computing van 27 februari 2025 (29). Die gaan verder dan de Nederlandse regels. De CCBE beveelt advocaten aan na te gaan of hun deontologische regels opslag buiten het kantoor toestaan, en zo ja, zich ervan te vergewissen dat de cloudaanbieder niet valt onder de rechtsmacht van een land met wetgeving die hem kan verplichten gegevens van Europese advocaten aan autoriteiten buiten de EU af te geven (30). Letterlijk genomen valt daarmee naar onze mening iedere Amerikaanse aanbieder af, ook voor de mailbox die veel kantoren al bij Microsoft hebben. Zo ver gaan de Nederlandse beroepsregels niet. Wel maakt de CCBE duidelijk waar de afweging over gaat, en de tweede DPIA-update van de rijksoverheid bespreekt de Amerikaanse CLOUD Act en verwante wetgeving uitvoerig (14).

De CCBE-gids over generatieve AI van 2 oktober 2025 beschrijft bovendien vrij precies de situatie van een plugin die standaard aanstaat. Generatieve AI zit steeds vaker in alledaagse hulpmiddelen zoals vertaaltools, pdf-lezers en tekstverwerkers, en gebruikers beseffen soms niet dat die tools AI gebruiken. Een advocaat kan zijn beroepsplichten al schenden op het moment dat hij gegevens invoert, bijvoorbeeld als prompt (31). Wie een concept in Word opent en de juridische plugin om een beoordeling vraagt, voert gegevens in, of hij zich dat realiseert of niet.

Toestemming van de cliënt: drie niveaus

Op de vraag of de cliënt moet instemmen, antwoorden de Gedragsregels, de Orde en de CCBE elk op hun eigen niveau. De toelichting bij regel 13 zegt dat het beginsel van persoonlijke uitvoering de inschakeling van "personeel, geautomatiseerde systemen, robots, enzovoort" niet wil beperken, en vervolgt: "Daarvoor zal echter wel overleg met de cliënt nodig zijn." (26) De NOvA-aanbevelingen zijn stelliger: "Vraag toestemming aan de cliënt voor AI-gebruik in het dossier." Daarnaast bevelen zij aan cliënten over het AI-beleid van het kantoor te informeren (28). Een lid van de projectgroep die de aanbevelingen voorbereidde, gaf in maart 2026 een praktische uitleg: geen afzonderlijke toestemming voor iedere inzet van AI, wel transparantie vooraf, bijvoorbeeld in de opdrachtbevestiging of een gepubliceerd AI-beleid, en respect voor bezwaar van de cliënt (15). De CCBE legt de grens bij wat een geïnformeerde cliënt zou doen: als redelijkerwijs mag worden aangenomen dat die bezwaar zou maken of voorwaarden zou stellen, moet de advocaat transparant zijn (31).

Onze lezing: wie Copilot op dossierstukken laat werken, vraagt de cliënt toestemming, en de opdrachtbevestiging is daarvoor de aangewezen plaats. Noem daarin welke functies het kantoor gebruikt en, als het Anthropic-modellen of webzoeken toelaat, dat de EU Data Boundary daarvoor niet geldt. Een bepaling die alleen in de algemene voorwaarden staat, is naar onze mening niet het overleg dat de toelichting bij regel 13 bedoelt. Cliënten met eigen outside counsel guidelines kunnen meer vragen, en wat zij verbieden, geldt in hun dossiers. Ons artikel over cliënttoestemming voor AI-gebruik werkt de afweging per werkstroom uit.

Tegenstrijdig belang: de muur zit in de rechten

Microsoft zegt dat Copilot alleen werkt met inhoud waartoe de gebruiker toegang heeft (1). Dat is een geruststelling en een waarschuwing tegelijk. Cowork werkt in Outlook, Teams, Word, Excel, SharePoint en OneDrive (11). De AP wijst er onder verwijzing naar de referentie-DPIA op dat Copilot via de autorisaties van de gebruiker ook historische gegevens en metadata over bestanden bereikt, en dat toepassingen die automatisch rechten toekennen, bijvoorbeeld wanneer iemand per e-mail een koppeling naar een bestand krijgt, tot een onoverzichtelijk geheel van autorisaties kunnen leiden (5). Wat een advocaat technisch kan openen, kan Copilot voor hem ophalen en samenvatten, ook als hij het zelf nooit zou openen.

Regel 15 lid 1 verbiedt de advocaat, behoudens de gevallen van het derde en vierde lid, tegelijk op te treden voor partijen met tegengestelde belangen in dezelfde zaak en op te treden tegen een cliënt of een voormalige cliënt. Het zesde lid bepaalt: "Waar in deze regel 'advocaat' staat wordt tevens bedoeld het samenwerkingsverband waarvan hij deel uitmaakt." De uitzondering van het derde lid vereist onder meer dat de advocaat, en dus het kantoor, niet beschikt over vertrouwelijke informatie van de (voormalige) cliënt die redelijkerwijs van belang kan zijn in de zaak tegen hem. Volgens de toelichting strekt het onderzoek naar tegenstrijdige belangen zich uit tot alle deelnemers in het kantoor of samenwerkingsverband, en moet de cliënt "er ten volle op kunnen vertrouwen" dat gegevens over zijn zaak, zijn persoon of zijn onderneming niet op enig moment tegen hem worden gebruikt (26). Een informatiebarrière binnen het kantoor noemt regel 15 niet als uitzondering.

Waar de tuchtrechter afscherming wel als maatregel heeft aanvaard, ging het om een situatie waarvoor de Gedragsregels volgens het Hof van Discipline niet zijn geschreven: een advocaat stapt over naar een kantoor dat al optreedt tegen zijn voormalige cliënt, die niet met hem is meegegaan. In die situatie, oordeelde het hof op 13 december 2019, moet de advocaat van het nieuwe kantoor zodra hij ervan weet "direct de nodige maatregelen nemen om ervoor te zorgen dat de overgestapte advocaat wordt afgeschermd van alle (schriftelijk beschikbare en mogelijk mondeling uit te wisselen) informatie over de zaak die de advocaat in behandeling heeft". Daarnaast verdient het aanbeveling dat de overgestapte advocaat zijn voormalige cliënt vraagt of die ermee instemt dat het nieuwe kantoor tegen hem optreedt, en dat hij geen direct deel krijgt van de vergoeding in die zaak; weigert de voormalige cliënt, dan kan advies van de deken worden gevraagd. Het hof zocht daarvoor aansluiting bij Rule 1.10 van de gedragsregels van de American Bar Association, vertaald naar het Nederlandse stelsel (32).

De Raad van Discipline Amsterdam paste die maatstaf op 24 oktober 2022 toe. De raad zag geen reden te twijfelen aan de stelling van de advocaat dat de dossiers via zogenoemde Chinese walls voor de overgestapte kantoorgenoot waren afgesloten, mede omdat hij ter zitting had aangeboden te laten zien hoe de systemen waren ingesteld; dat vertrouwelijke informatie via de overgestapte advocaat was binnengekomen, was niet gebleken (33). Daartegenover staat een beslissing van de Raad van Discipline Den Haag van 14 november 2016. Een advocaat beriep zich op een Chinese wall tussen de afdelingen advocatuur en notariaat van zijn kantoor, maar omdat beide afdelingen voor en tegen leden van dezelfde familie hadden gewerkt, had hij volgens de raad een schijn van belangenverstrengeling gewekt. De klacht werd gegrond verklaard, zonder maatregel (34). Van beide raadsbeslissingen hebben wij niet vastgesteld of hoger beroep is ingesteld.

Onze lezing: in 2022 was afscherming een kwestie van wie welk dossier kon openen. Met Copilot bepaalt diezelfde rechtenstructuur wat een assistent voor een gebruiker kan ophalen en samenvatten. Een afgeschermde advocaat die nog leesrechten heeft op een teamsite, een gedeelde mailbox of een Teams-kanaal van het dossier, is voor Copilot niet afgeschermd. Een aanbod om de tuchtrechter de systeeminstellingen te tonen, moet dan ook die rechten omvatten. Microsoft Purview Information Barriers beperken communicatie en samenwerking in Teams, SharePoint en OneDrive, maar volgens Microsoft niet in e-mail, ook niet in Exchange Online; voor e-mail verwijst Microsoft naar mail flow rules in Exchange (35). Omdat Cowork ook in Outlook werkt, houdt een barrière in Teams en SharePoint dus niet tegen dat dossierstukken per e-mail bij een afgeschermde advocaat terechtkomen, en wat in zijn mailbox staat, kan Copilot voor hem ophalen. Ga per onderdeel na hoe barrières en rechten doorwerken, en neem niet aan dat een barrière die in Teams werkt ook geldt voor iedere nieuwe Copilot-functie. De CCBE wijst op hetzelfde risico: AI-systemen met toegang tot vertrouwelijke informatie van meerdere cliënten binnen een kantoor kunnen leiden tot onbedoeld delen van informatie of tot conflicten, bijvoorbeeld wanneer gegevens van een voormalige cliënt nog beschikbaar zijn in een zaak tegen die cliënt (31). Ons artikel over ethische muren in juridische AI-systemen beschrijft de controles die daarbij horen.

Onderzoek en bronvermelding: wat een algemene suite niet meebrengt

De juridische vaardigheden van Copilot werken vooral op de eigen stukken van het kantoor: contracten toetsen aan een playbook, concepten opstellen op basis van sjablonen en precedenten, contracten vergelijken met precedenten, sjablonen en beleid, bijgehouden wijzigingen uitleggen. Voor juridische bronnen van buiten het kantoor maken de plugins verbinding met producten van derden, zoals de onderzoeksplugins uit Microsofts lijst, elk met een eigen dekking (2) (1). Twee van die aanbieders beschreef Anthropic al toen het in mei zijn eigen koppelingen met hen aankondigde: Trellis richt zich op de rechtbanken in eerste aanleg van de Amerikaanse staten, en Legal Data Hunter omvat meer dan 31 miljoen documenten uit meer dan 160 rechtsstelsels, waaronder geconsolideerd EU-recht en rechtspraak van hoogste en constitutionele rechters (6).

Bij de andere pakketten zeggen de aanbieders zelf waar de grenzen liggen. De repository met de juridische plugins van Anthropic zegt dat iedere uitvoer een concept is dat een advocaat moet beoordelen, en dat citaten als ongeverifieerd gelden zolang er geen onderzoekstool is gekoppeld. De controles op citaten zoeken naar CourtListener, Trellis, Descrybe en Solve Intelligence, de plugin voor CoCounsel dekt tot drie Amerikaanse rechtsstelsels per opdracht, en verschillende agents zijn op Amerikaans recht toegesneden (36). De index van Astra for Law doorzoekt Amerikaanse rechtspraak, wetgeving, regelgeving, procesregels en bestuurlijke beslissingen in een corpus van meer dan 230 miljoen URL's (8). Dat is geen verwijt: deze producten zeggen waarvoor ze zijn gebouwd.

Voor een Nederlandse zaak volgt daaruit een eenvoudige toets voordat een kantoor op een onderzoeksplugin vertrouwt. Bevat de bron Nederlandse wetgeving in de tekst die gold op de datum waar het in de zaak om gaat? Bevat zij lagere rechtspraak, en niet alleen de Hoge Raad? Bevat zij arresten van het Hof van Justitie en uitspraken van het EHRM? En opent iedere verwijzing de passage waarop de bewering steunt, of alleen een document waarin het ergens zou moeten staan? De NOvA-aanbevelingen vragen hetzelfde in twee zinnen: controleer citaten, jurisprudentie en feiten altijd handmatig vóór gebruik, en gebruik uitsluitend tools met bronvermelding, zodat de output verifieerbaar is (28).

Dat de tuchtrechter daarop let, bleek op 27 juli 2026. De Raad van Discipline 's-Hertogenbosch legde een advocaat een berisping op, onder meer omdat zij rechtspraak uit een AI-tool in een conclusie van antwoord had overgenomen "zonder de verwijzingen op juistheid te controleren of de uitspraken ook maar te lezen". Een deel van de ECLI-nummers bestond niet, een ander deel verwees naar andere uitspraken dan beschreven. De raad overwoog dat "alle bij de gerechtelijke procedure betrokken partijen erop moeten kunnen vertrouwen dat door een advocaat in een processtuk genoemde rechtspraak daadwerkelijk bestaat en dat verwijzingen kloppen", en zag schending van de kernwaarden deskundigheid en integriteit en van regel 8 (37). Het is een beslissing in eerste aanleg; of hoger beroep is ingesteld, hebben wij niet vastgesteld. Ook de tweede DPIA-update van de rijksoverheid noemt vijf Nederlandse uitspraken waarin rechters advocaten terechtwezen voor verzonnen jurisprudentie (14). Onze artikelen over AI-gegenereerde valse citaties en over de toets of een uitspraak nog geldend recht draagt gaan daar verder op in.

Wat het kantoor nu moet beslissen

De volgende beslissingen volgen naar onze mening uit het voorgaande. Leg ze vast in de beschrijving van de werkwijze die artikel 6.4 van de Verordening vraagt, zodat het kantoor ze kan uitleggen aan een cliënt, een deken of een tuchtrechter.

  1. Wie Copilot en de juridische plugin krijgt. Iedere gebruiker met een commerciële Microsoft 365 Copilot-licentie krijgt de plugin in Word, en MC1509799 beschrijft alleen het uitzetten voor alle gebruikers tegelijk, met "Legal Skills in M365 Copilot in Word" en de "Cowork for Legal plugin" (2). Bepaal dus eerst wie een licentie krijgt; de DPIA van de rijksoverheid raadt aan licenties te beperken tot accounts zonder toegang tot gevoelige gegevens (14). Zet de plugin uit zolang de andere beslissingen niet zijn genomen.
  2. Anthropic als subverwerker: ja of nee. De instelling heet "AI providers operating as Microsoft subprocessors" in het Microsoft 365 admin center (12). Cowork draait op Anthropic-modellen (11); wie Anthropic niet toelaat, kan Cowork en de juridische plugin daarin naar onze lezing dus niet gebruiken. Controleer of de tenant na 25 maart 2026 is aangemaakt en hoe de Anthropic-instelling voor Word, Excel en PowerPoint staat (13). "Anthropic models with Data Retention" horen naar onze mening voor dossierwerk uit te blijven. Laat iemand de aankondigingen van nieuwe subverwerkers volgen, zodat het kantoor tijdig bezwaar kan maken, zoals artikel 28 lid 2 AVG mogelijk maakt.
  3. Webzoeken. Met het beleid "Allow web search in Copilot" in de Cloud Policy-service van Microsoft 365 zet een beheerder webzoeken aan of uit, voor alle gebruikers of per groep; zonder dat beleid is webzoeken in beginsel beschikbaar. In Cowork heeft de gebruiker geen eigen schakelaar, dus de beheerinstelling is het enige middel (9). Voor dossierwerk ligt uitzetten voor de hand.
  4. Rechten opschonen voordat Cowork aangaat. Inventariseer teamsites, gedeelde mailboxen, Teams-kanalen en deelkoppelingen, en verwijder rechten die niemand meer nodig heeft. De AP noemt dat een voorwaarde en een doorlopende taak (5). Cowork leest ook e-mail en stukken van buiten; ons artikel over verborgen instructies aan AI legt uit waarom dat telt.
  5. Afscherming omzetten in rechten. Voer iedere afscherming in de zin van de uitspraak van het Hof van Discipline uit als intrekking van leesrechten op teamsites, gedeelde mailboxen en Teams-kanalen, niet alleen als notitie in het conflictensysteem. Information Barriers beperken e-mail niet (35); zorg langs een andere weg dat dossiermail een afgeschermde advocaat niet bereikt, bijvoorbeeld met de mail flow rules in Exchange die Microsoft daarvoor noemt.
  6. Gevoeligheidslabels. Copilot respecteert labels (1). Label dossiers met verhoogde vertrouwelijkheid voordat Copilot breed beschikbaar komt; ook de DPIA van de rijksoverheid adviseert labelen (14).
  7. Audit en bewaring van Copilot-interacties. Prompts en antwoorden komen in het unified audit log, en met bewaarbeleid in Purview kunnen ze automatisch worden bewaard of verwijderd (38). Bepaal hoe lang, wie ze mag inzien en hoe ze zich verhouden tot het dossier.
  8. Een eigen DPIA. Gebruik de DPIA van de rijksoverheid als materiaal, niet als vervanging; de AP is daarover duidelijk (5). Neem Cowork, de Anthropic-route en de partnerplugins erin op, want die vallen buiten het onderzoek van de rijksoverheid.
  9. Toestemming van de cliënt. Vraag in de opdrachtbevestiging toestemming voor het gebruik van Copilot, noem welke functies het kantoor gebruikt, en leg per dossier vast wat outside counsel guidelines toestaan.
  10. Een verificatieprotocol. Geen verwijzing naar wet of rechtspraak gaat naar een rechter of cliënt voordat een advocaat de passage zelf heeft geopend en gelezen.
  11. AI-geletterdheid. Artikel 4 van de AI-verordening verplicht sinds 2 februari 2025 tot voldoende AI-geletterdheid (39). Neem in de training op welke Copilot-functies aanstaan, hoe ze worden uitgezet en waar de gegevens heen gaan; onze gids over AI-geletterdheid beschrijft een programma per rol.
  12. Declareren en vertrouwelijkheid van prompts. Bepaal hoe tijdwinst in declaraties terugkomt; zie ons artikel over uurtarief en AI. Behandel prompts en antwoorden als dossiermateriaal; ons artikel over verschoningsrecht en AI bespreekt wanneer zij vertrouwelijk blijven.

Hoe LexVera hierbij past

De juridische pakketten van Microsoft, Anthropic, Google en OpenAI zijn gebouwd om te werken binnen de eigen stukken van een kantoor en in de software die het al gebruikt. LexVera is gebouwd voor iets anders: juridisch onderzoek in Nederlands recht, EU-recht en de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Antwoorden komen uit officiële bronnen, en iedere bewering blijft verbonden met de passage waarop zij steunt, zodat een advocaat de bron opent voordat hij erop vertrouwt. Nederlandse wetgeving kan worden gelezen in de tekst die op een bepaalde datum gold, wat telt zodra een zaak afhangt van het moment waarop iets gebeurde.

De documenten van een kantoor blijven in de werkomgeving van dat kantoor, onder de toegangsregels die het kantoor zelf instelt voor zaken en teams. LexVera ondersteunt de voorbereiding; een bevoegde advocaat beslist wat advies wordt. Dat is ook de maatstaf in ons redactioneel beleid.

Veelgestelde vragen

Mag een advocaat Microsoft 365 Copilot gebruiken?

Ja. Geen wet of gedragsregel verbiedt het. Regel 3 lid 2 van de Gedragsregels advocatuur 2018 vraagt wel passende maatregelen bij de keuze van dataverwerking en dataopslag, en artikel 11a Advocatenwet strekt de geheimhoudingsplicht uit tot personen die bij de beroepsuitoefening betrokken zijn. Dat betekent: weten welke Copilot-functies aanstaan, waar de gegevens worden verwerkt, of Anthropic als subverwerker meedoet en of webzoeken aanstaat, en dat vastleggen. De NOvA beveelt daarnaast een DPIA aan en raadt aan de cliënt toestemming te vragen voor AI-gebruik in het dossier.

Staat de juridische plugin van Copilot standaard aan?

In Word desktop wel. Volgens Microsofts Message Center-bericht MC1509799 van 15 oktober 2026 staat de juridische plugin aan voor gebruikers met een commerciële Microsoft 365 Copilot-licentie, zonder dat een beheerder iets hoeft in te richten; de uitrol loopt tot half december 2026. In Cowork moet de gebruiker de plugin zelf toevoegen. Beheerders kunnen de plugin voor alle gebruikers uitzetten met "Legal Skills in M365 Copilot in Word" in het Microsoft 365 Apps admin center en met de "Cowork for Legal plugin" in het Microsoft 365 admin center.

Blijven onze gegevens in de EU als we Copilot gebruiken?

Dat hangt af van de functie. Voor klanten in de EU is Copilot volgens Microsoft een dienst binnen de EU Data Boundary. Claude-modellen van Anthropic, die Cowork gebruikt, vallen buiten die grens en staan voor klanten in de EU, de EVA en het Verenigd Koninkrijk standaard uit. Voor Europese tenants die na 25 maart 2026 zijn aangemaakt, staat wel standaard een instelling aan waarmee Copilot in Word, Excel en PowerPoint Anthropic-modellen gebruikt, met verwerking buiten die grens. Zoekopdrachten naar Bing vallen niet onder de DPA en niet onder de EU Data Boundary. Controleer de instellingen daarom per functie, in uw eigen tenant.

Traint Microsoft op onze documenten?

Microsoft zegt dat Copilot prompts, antwoorden en documenten niet gebruikt om de onderliggende basismodellen te trainen, en dat ook de zoekopdrachten naar Bing daarvoor niet worden gebruikt. Voor "Anthropic models with Data Retention" gelden Microsofts klantovereenkomst, Product Terms en DPA niet: Anthropic treedt dan op als zelfstandige verwerker, bewaart de meeste invoer en uitvoer tot dertig dagen en gebruikt die volgens Microsoft niet voor training zonder uitdrukkelijke toestemming. Die modellen staan standaard uit. Bij partnerplugins moet u de voorwaarden van de leverancier zelf lezen. Leg in het kantoorbeleid vast welke routes zijn toegestaan.

Moeten we de cliënt om toestemming vragen voor Copilot?

De toelichting bij regel 13 van de Gedragsregels vraagt overleg met de cliënt bij de inschakeling van onder meer geautomatiseerde systemen, en de NOvA-aanbevelingen zeggen: vraag toestemming aan de cliënt voor AI-gebruik in het dossier. Volgens een lid van de projectgroep die de aanbevelingen voorbereidde, hoeft dat niet voor iedere inzet afzonderlijk, maar is transparantie vooraf nodig. Naar onze mening vraagt een kantoor die toestemming het best in de opdrachtbevestiging, met een duidelijke passage over de functies die het gebruikt, inclusief Anthropic-modellen of webzoeken als het die toelaat. Maakt een cliënt bezwaar, of sluiten zijn outside counsel guidelines bepaalde tools uit, dan respecteert het kantoor dat in dat dossier.

Kan Copilot een juridische databank vervangen?

Niet zonder meer. De juridische vaardigheden van Copilot werken vooral op de eigen stukken van het kantoor; juridische bronnen van buiten komen uit gekoppelde producten van derden, elk met een eigen dekking. Anthropic zegt dat citaten uit zijn juridische plugins ongeverifieerd zijn zonder gekoppelde onderzoekstool, en de juridische index van OpenAI bevat Amerikaans recht. Toets voor een Nederlandse zaak of een bron Nederlandse wetgeving in de destijds geldende tekst, lagere rechtspraak en arresten van het Hof van Justitie en het EHRM bevat, en of iedere verwijzing de passage opent waarop zij steunt.

Bronnen en verantwoording

Dit artikel geeft de stand van zaken weer op 8 november 2026. Productinformatie van Microsoft, Anthropic, Google en OpenAI is op die datum geraadpleegd in de Engelse versie van de genoemde pagina's; producten en instellingen veranderen maandelijks, dus controleer ze in uw eigen tenant. De Advocatenwet is gelezen op wetten.overheid.nl in de versie die geldt vanaf 1 januari 2026, de Gedragsregels advocatuur 2018 met toelichting en de Verordening op de advocatuur op advocatenorde.nl. De tuchtrechtelijke beslissingen zijn gelezen in de volledige tekst op tuchtrecht.overheid.nl; de beslissing van het Hof van Discipline is gegeven in hoogste ressort, de beslissingen van raden van discipline zijn als zodanig aangeduid, en of daartegen hoger beroep is ingesteld, hebben wij niet vastgesteld. De DPIA's van SLM Rijk, de richtsnoeren en de gids van de CCBE en de documentatie van de leveranciers zijn in het Engels gelezen; wat daarover in dit artikel staat, is onze parafrase of vertaling. Het advies van de AP, de brieven van SLM, de Kamerstukken, het bericht van Microsoft Nederland en de Nederlandse beroepsregels zijn in het Nederlands geciteerd. Passages die wij als onze lezing of onze mening aanduiden, en de lijst met te nemen beslissingen, zijn onze analyse. Dit is algemene informatie voor advocaten en geen advies in een concrete zaak.

  1. Microsoft, "Introducing Microsoft Copilot for legal", Microsoft Copilot Blog, 15 oktober 2026
  2. Microsoft 365 Message Center, MC1509799, "Microsoft 365 Copilot: Legal plugins in Word and Cowork", 15 oktober 2026 (openbare archiefkopie; Microsoft 365 roadmap-ID 571884)
  3. Bob Ambrogi, "Microsoft Launches Copilot for Legal, Becoming the Fourth AI Giant in Five Months to Build Out a Legal Vertical", LawNext, oktober 2026
  4. Ministerie van Justitie en Veiligheid, SLM Cloud, "Stand van zaken SLM Cloud juli 2026", 30 juli 2026, p. 1, 3 en 4
  5. Autoriteit Persoonsgegevens, advies als bedoeld in artikel 36 lid 2 AVG inzake de voorgenomen verwerking Microsoft 365 Copilot van de gemeente Haarlemmermeer (2025-018225), verzoek van 11 juni 2025, gepubliceerd op 13 juli 2026, hoofdstukken 1, 2, 4, 6.1.3, 7 en 8
  6. Anthropic, "Claude for the legal industry", 12 mei 2026
  7. Thomas Kurian, Google Cloud, "Now introducing Gemini Enterprise for Legal", Google Cloud-blog, 25 augustus 2026
  8. OpenAI, "Introducing Astra for Law", 17 september 2026
  9. Microsoft Learn, "Data, privacy, and security for web search in Microsoft Copilot and Microsoft Copilot Chat", geraadpleegd op 8 november 2026
  10. Microsoft Learn, "Data, Privacy, and Security for Microsoft Copilot", geraadpleegd op 8 november 2026
  11. Microsoft Learn, "Overview of AI Subprocessors", geraadpleegd op 8 november 2026
  12. Microsoft Learn, "Claude models from Anthropic in Microsoft Online Services", geraadpleegd op 8 november 2026
  13. Microsoft Learn, "Copilot in Microsoft 365 apps with Anthropic models", geraadpleegd op 8 november 2026
  14. Privacy Company in opdracht van SLM Rijk, "2nd Update DPIA on Microsoft 365 Copilot", versie 1.8, publieke versie van 27 mei 2026, samenvatting (p. 6 tot en met 12), reikwijdte (p. 17 en 18), paragraaf 8.3.4 en p. 174, voetnoot 420
  15. Nederlandse orde van advocaten, "Aanbevelingen AI in de praktijk", nieuwsbericht van 17 maart 2026 (gewijzigd op 27 oktober 2026)
  16. Verordening (EU) 2016/679 (AVG), artikelen 28, 32, 35 en 44 tot en met 46
  17. Uitvoeringsbesluit (EU) 2023/1795 van de Commissie van 10 juli 2023 (EU-VS Data Privacy Framework)
  18. Gerecht EU 3 september 2025, T-553/23, Latombe tegen Commissie
  19. Hof van Justitie EU, C-703/25 P, Latombe tegen Commissie, hogere voorziening ingesteld op 31 oktober 2025 (PB C/2025/6610 van 22 december 2025), aanhangig op 8 november 2026
  20. Kamerstukken II 2024/25, 26643, nr. 1385, lijst van vragen en antwoorden over het overheidsbrede standpunt generatieve AI, antwoord op vraag 65
  21. Ministerie van Justitie en Veiligheid, SLM, "Stand van zaken SLM december 2025", 15 december 2025, p. 3
  22. Microsoft Nederland, "Update: DPIA Microsoft 365 Copilot afgerond: implementatie in de publieke sector mogelijk", 27 mei 2026
  23. Autoriteit Persoonsgegevens, "Let op: gebruik AI-chatbot kan leiden tot datalekken", 6 augustus 2024
  24. Advocatenwet, artikelen 10a en 11a (geldend vanaf 1 januari 2026)
  25. Nederlandse orde van advocaten, Gedragsregels advocatuur 2018, regel 3 met toelichting
  26. Nederlandse orde van advocaten, Gedragsregels advocatuur 2018, regels 12, 13 en 15 met toelichting
  27. Verordening op de advocatuur, artikelen 6.2 en 6.4 met toelichting
  28. Nederlandse orde van advocaten, Aanbevelingen AI in de advocatuur
  29. Nederlandse orde van advocaten, Digitale weerbaarheid
  30. CCBE, Guidelines on the use of cloud computing by Bars and lawyers, 27 februari 2025, onderdeel 3 (p. 8)
  31. CCBE, CCBE guide on the use of generative AI by lawyers, 2 oktober 2025, onderdelen 4.1 (p. 17), 4.4 en 4.5 (p. 20)
  32. Hof van Discipline 13 december 2019, ECLI:NL:TAHVD:2019:235, rov. 5.12 tot en met 5.18
  33. Raad van Discipline Amsterdam 24 oktober 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:210, rov. 5.4 tot en met 5.11
  34. Raad van Discipline Den Haag 14 november 2016, ECLI:NL:TADRSGR:2016:217, rov. 4.1 en 5.1 tot en met 5.7
  35. Microsoft Learn, "Learn about Information Barriers", bijgewerkt op 17 september 2026, geraadpleegd op 8 november 2026
  36. Anthropic, claude-for-legal, README (Apache 2.0), GitHub, geraadpleegd op 8 november 2026
  37. Raad van Discipline 's-Hertogenbosch 27 juli 2026, ECLI:NL:TADRSHE:2026:93, rov. 5.3 tot en met 5.6 (eerste aanleg)
  38. Microsoft Learn, "Microsoft Purview data security and compliance protections for Microsoft 365 Copilot and other generative AI apps", geraadpleegd op 8 november 2026
  39. Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), artikel 4